Fəcr surəsi 2-ci ayəsinin təfsiri

Fəcr surəsinin ikinci ayəsində Allah Taala “və and olsun on gecəyə” şəklində and içir. Bu ayədəki “on gecə”dən məqsədin nə olduğunu bilmək üçün ən azından surənin ilk 14 ayəsi birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.

Surənin əvvəlində 5 varlığa and içilir:

1. And olsun dan yerinə. 2. And olsun on gecəyə. 3. And olsun cütə və təkə. 4. And olsun keçib getməkdə olan gecəyə. (Fərc 1-4)

Daha sonra “Məgər bunlarda ağıl sahibləri üçün bir and yoxdurmu?” buyurularaq and içilən varlıqların əhəmiyyətli olduğu vurğulanır.

Fəcr surəsi Məkkədə nazil olmuşdur. Burada Allah (c.c.) Məkkəlilərə Ad, Səmud və Firon qövmü kimi öz dövrlərində güclü mədəniyyətlər qurmuş qövmləri necə cəzalandırdığını nəql edir. Quran qissələrinin ibrət məqsədilə nazil edildiyini nəzərə alsaq, buradan da anlaşılır ki, bu surə İslamı qəbul edən möminlərə qarşı işgəncə və təzyiqin başladığı bir vaxtda nazil olmuş, istər inkarçıların, istərsə də iman gətirənlərin ibrət almasını nəzərdə tutmuşdur.

1. And olsun dan yerinə!

Hər şeydən əvvəl onu qeyd edək ki, Fəcr surəsində and içilən varlıqlarla əlaqədar olaraq müfəssirlər arasında fikir birliyi mövcud deyildir.

Buradakı “dan yeri”inin hər hansı bir günün “dan yeri” olduğu qeyd edilməklə bərabər, sonrakı ayələrə verilən mənalara paralel olaraq Zilhiccənin fəcri, Ramazanın fəcri, Məhərrəmin fəcri, cümə gününü və ya cümə axşamının fəcri, bütün gün, sübh namazı və s. şəklində də təfsir edilmişdir.

2. And olsun on gecəyə.

On gecə ilə əlaqədar olaraq da klassik və müasir dövr müfəssirləri tərəfindən fərqli mülahizələr səsləndirilmişdir. Zilhiccənin ilk on günü, Ramazanın son on günü, Məhərrəmin ilk on günü və hər ayın birinci, ikinci və üçüncü on günlükləri şəklində təfsir edilmiş, əksəriyyət bunu zilhiccənin ilk on günü olaraq qəbul etmişdir.

3. And olsun təkə və cütə.

Ayədəki “tək və cüt” “şəf” və “vətr” namazları, mütləq mənada tək rükətli və cüt rükətli namazlar, Qurban bayramı və Ərəfə günü, bütün yaradılmışlar və tək olan Allah, tək və cüt olan bütün məxluqlar və s. şəklində təfsir edilmişdir.

4. Keçib getməkdə olan gecəyə.

Yuxarıdakı ayələri nəzərə alaraq bu ayə Qurban bayramının gecəsi, Ramazan bayramının gecəsi, Məhərrəmin gecələri və s. şəklində təfsir edilmişdir.

Bütün bunlarla yanaşı Fəcr surəsi 1-4-cü ayələr ilə əlaqədar aşağıdakı açıqlamanı da qeyd etmək mümkündür.

Məlum olduğu kimi Quran ayələri və surələri arasında əlaqə olduğu təfsirçilər tərəfindən qəbul edilən bir gerçəkdir. Bu surənin ayələri arasında da eyni şəkildə əlaqənin varlığı qəbul edilə bilər.

Surənin 6-14-cü ayələrində Ad, Səmud və Firon qövmü kimi Allahı inkar edən və Ona iman gətirənlərə işgəncələr verərək zülm edən qövmlərin necə həlaka düçar olduğu bildirilir. Odur ki,  ilk 5 ayənin də bununla bir başa əlaqədar olduğunu düşünə bilərik. Yəni ilk 4 ayədə and içilən varlıqlar ilə sonrakı ayələrdə əzaba düçar olmuş qövmlərin həlakı arasında bir başa əlaqə vardır.

İkincisi, burada and içilən varlıqlar simvolik məna ifadə edir. Fəcr yeni günün başlanğıcıdır. Dan yerinin ağarması gecənin qaranlığı ilə səhərin aydınlığının tam ortasında yer alaraq aydınlığın xəbərçisidir. Bu sıxıntından qurtulmağı ifadə edir. İman gətirdikləri üçün işgəncəyə məruz qalan möminlərə əvvəlki zalım qövmlərin başlarına gələnlər xatırladılaraq, möminlərin ən sonunda qurtulacağı xəbər verilir. Belədə, “on gün”, “tək və cüt” və “keçib getməkdə olan gecə” nin də “fəcr” kimi ifadələrin qurtuluşun simvolu olması mümkündür.

Üçüncüsü, İslamın ilk toxumlarının atıldığı bir dövrdə baş verən bu əziyyətlər qarşısında güclü andlarla verilmək istənilən mesajın gerçək qurtuluşun xəbərçisi olması da mümkündür. Ramazan və Zilhiccənin on günləri mənəvi olaraq qurtuluşa səbəb olsalar da, dünyada çəkilən sıxıntıların ortadan qalxması mənasına gəlməzlər. Məhərrəmin ilk on günündə baş verənlər dünyada çəkilən zülmlərin sona yetməsi istiqamətində olsa da, nəticə etibarilə yuxarıdakılardan fərqli deyildir. Bu on gün ərzindəki mübarizə nəticəsində mənəvi qurtuluş gerçəkləşmiş, fəqət yer üzündə zülm davam etmişdir.

Yuxarıdakı qurtuluş hekayəsini nəzərə alsaq, Fəcr surəsinin ilk 4 ayəsində and içilən varlıqlar ilə insanlığın zülmdən qurtulacağı, ədalətin bərqərar olacağı və yer üzündə “İlahi hakimiyyətin” tam mənası ilə qurulacağı “gün”lə əlaqəsinin olduğu düşünülə bilər.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının elmi işçisi, İlahiyyat üzrə fəlsəfə doktoru

Aslan Həbibov