Təqribən 20 il əvvəl şahidi olduğum hadisədir. Böyüklərin ayaqqabılarını çəkmə yağı ilə abıra mindirmələrini dəfələrlə izləyən 4-5 yaşlı uşaq təfəkkür edir, ağlını işə salır. Düşünür ki, valideynlərinə sürpriz eləsin. Hamının gözündən yayınıb özünü verir dəhlizə, çəkmə yağını götürüb başlayır işə. Bir azdan isə çalışmaların nəticəsi hasil olur: ailənin sərəncamında olan müxtəlif rəngli ayaqqabılar qara çəkmə yağı ilə boyanır. Özü də hər tərəfləri: içi də, çölü də, altı da. İndi isə keçək mətləbə.

Quranda Allah dəfələrlə bəndələrini düşünməyə, təfəkkür etməyə çağırır. Allaha iman gətirənlərin 3 qrupa bölünməsi və bunların hansının daha üstün olması haqqında hədis bəllidir, onu burda təkrarlamağa ehtiyac duymuram. Yəni Allah da düşünən qul, təfəkkür edən bəndəni çox sevir, yaratdığını belə görmək istəyir. Bəndə də gərək düşünsün, vəzifəsini layiqincə yerinə yetirsin. Kor-koranə təqlid, “mənə nə var, Qiyamətdə müctəhidim cavab verəcək, onluqdu” prinsipi qəbuledilməzdir. Müctəhid öz funksiyaları ilə yüklənib, onlara hər zaman ehtiyacımız da var, istər 100 il əvvəl olsun, istərsə də indi. Amma bu o demək deyil ki, həyatımızın sükanını kiməsə həvalə edib məsuliyyətdən yayınmalıyıq. Əgər Qiyamətdə müctəhid bizim yerimizə cavab verəcəksə, o zaman bizim yaradılışımızın mənası, imtahanımızın məğzi nə idi? Bir sözlə, düşünmək, təfəkkür etmək, idman terminləri ilə fikrimizi ifadə etsək, ağılı daim formada saxlamaq gözəldi, bəyənilir və ən yüksək dərəcədə təqdir edilir. Amma...

Allah-taala bütün insanlara beyin adlı orqan bəxş etsə də, onların ağıl səviyyəsi, təfəkkür qabiliyyəti tam fərqlidir. Başına ağacdan alma düşəndə bu ağacı məhz bu yerdə əkən bağbanın əsil-nəcabətini ən murdar sözlərlə yada salanlarla yanaşı, alma zərbəsindən sonra kainatda qravitasiya qanununun mövcudluğunu ixtira edənlər də olub. Hər iki nümunədə də ağıl öz sözünü deyib. Asimana baxıb bütün ulduzların statik vəziyyətdə olan Yerin ətrafında fırlandığını ehkam halına gətirənlərlə yanaşı məhz Yaşıl Kürəmizin Günəş ətrafında fırlandığını söyləyənlər, bu həqiqətə görə tonqalda yandırılanlar da olub. Misallar çoxdur. Sözümün “mustafası” isə belədir: ağıla da çox bel bağlamaq olmaz. Dünyada özünə ağılsız deyən insanları sadalamaq üçün yəqin ki, bir əlin barmaqları kifayət edər, bəlkə də çox olar. Hamı öz ağlından razıdır və bədəninin zirvəsində yerləşən kiçik həcmli kürəciyin daxilindəki mayenin funksiyalarını ən optimal tərzdə yerinə yetirdiyinə əmindir. Bəli, düşünmək, ağıla güvənmək yaxşı xislətdir. Ancaq bəzən bu güvəndiyimiz dağlara da şeytan qar yağdıra bilər. Bəşər tarixində belə misallar onlarla, yüzlərlədir. Biz də yaddaşımızı dirildək.

İslam məzhəblərindən söhbət düşdükdə mütləq zeydilər da xatırlanır. Bəs kimdir bu zeydilər və bu cərəyanın ilk ardıcılları kim olub? Əlbəttə, indi ilk ardıcıllar haqqında sərəncamımızda olan sənədlərə əsasən bir neçə fikir yürüdə bilərik ki, onların sırasına tam məsuliyyətlə bunu da əlavə etmək haqqımızdır: onlar ağıllarına güvənən, düşünməyi sevən, həyatda çox sual verməyi və bu suallara da öz ağılları ilə cavab verməyi xoşlayan insanlar idi. Məhz təfəkkür edərək onlar belə qənaətə gəldilər ki, İmam Zeynülabidindən (ə) sonra imamət zəncirinin davamçısı İmam Baqir (ə) yox, 4-cü imamın digər oğlu – Zeyddir. Bu iddiaların adicə şıltaqlıq, başdansovdalıq, sadəlöhvlük, nəfsə uymaq olduğunu söyləmək düzgün deyil. Çünki onlar düşünür, ağıllarını işə salır və qənaətlərini də əsaslandırırdılar: zalım hakimə qarşı silahlı mübarizə aparmayandan imam ola bilməz! Tarix bu təfəkkürün, bu düşüncənin, bu ağılın nə kimi meyvələr yetişdirdiyini bizə əyani surətdə çatdırır. Bu düşüncə səhv, məzhəb isə batildir, bəlli məsələdir. Amma bununla belə inkar etmək olmaz ki, o batil əqidəyə uyanlar ağıllarının gudazına getdilər.

Bir sözlə, ağılı işə salmaq, həyatda qarşımıza çıxan imtahanları və sınaqları ağıl meyarı ilə dəyərləndirmək əla və bəyəniləndir. Amma eyni zamanda ağılımzla çox ehtiyatlı olmalıyıq, onun yüyənini əlimizdə möhkəm saxlamalı, şeytana təhvil verməməliyik. Heç vaxt unutmamalıyıq ki, planetdə hazırda bizdən ağıllı ən azından bir nəfər yaşamaqdadır. Ən azından. Elə digərləri də bizimlə ağıl yarışına girməyə hazırdırlar, “ağ bayraq” qaldırmaq fikrindən də uzaqdırlar. Heç vaxt unutmamalıyıq ki, bəzən bizim ağıl və düşüncə səviyyəmizin fövqündə olan məsələlər var, proseslər cərəyan edir. Əgər biz Həzrət Xızırı (ə) reallıq kimi qəbul ediriksə, nə xoş halımıza. Amma unutmayaq ki, bir insanın min illərlə yaşamaq iqtidarında olmasını AĞILLARI ilə inkar edənlər də kifayət qədərdir. Və belə məsələlər çoxdur.

Bütün bu yazılanların nəticəsi isə belədir. Kor-koranə təqlid qəbuledilməzdir və İslam ruhiyyəsinə də ziddir. Amma hər şeyi yalnız və yalnız öz ağlının öhdəsinə buraxmaq da, bir növ elə kor-koranə təqlidə bənzəyir. Bəziləri müctəhidi, bəziləri isə öz ağıllarını, beyinlərini bütləşdirirlər. Hər ikisi də səhvdir. “Qızıl orta” ən optimal və düzgünüdür.

P.S. Yazının əvvəlində ev əhlinin ayaqqabılarını “qara günə” salan uşaq da mövzuya dair bir misal idi. Allah bizi ağlımızın və elmimizin bəlasından qorusun ki, özümüzün və ətrafdakıların həyatını “qaraya boyamayaq”.