“Bir ölüm – faciədir, milyon ölüm – artıq statistikadır”. Dəhşətli sözlərdir. Bəziləri bu ifadənin müəllifliyini İosif Stalinə aid etsələr də, əslində bunu Remark 1956-cı ildə yazdığı “Qara abidə” əsərində qeyd edib.

Bunu təsadüfən xatırlatmadım. Xocalı soyqırımının növbəti ildönümüdür. Ağrılı, acılı, faciəvi tarix. Qisas hələ də alınmayıb. Amma hətta nə vaxtsa alınsa belə, məgər 613 qurbanın ağrısı bu millətin qəlbindən silinməlidir? 613. Faciə? Ya statistika? Ümid etmək istərdim ki, statistika deyil. Ümid etmək istərdim ki, FB profillərində yazılan statuslar, dəyişdirilən profil şəkilləri günün nəbzini tutmaq, vətənpərvərlik nümayiş etdirmək naminə deyil. Ümumiyyətlə, ümid etmək istərdim ki, bu faciəni heç bir azərbaycanlı nəyəsə bünövrə, nərdivan vermək fikrində deyil. Ümid etmək istərdim ki, heç bir məqalə, heç bir süjet, heç bir əsər şəxsi maraqlardan irəli gəlməyib və gəlməyəcək də. Çünki əks təqdirdə “613” faciə statusundan xaric olub keçəcək statistika bölümünə.

613 nəfər üçün necə ağlayaq bu gün? Ümumiyyətlə, mümkündürmü belə bir şey? Övladını itirən ananın hayqırtısını 613-ə vurmaq olarmı? Axı vurmaq istədiyimiz elə ən son göstərici, zirvə nöqtəsidir. Amma mümkündür. Mümkün deyilsə də, mümkün etməliyik ki, sabah statistik rəqəmləri avtomatik olaraq səsləndirməyək: “613 qurban”.

Biz bayağılıqdan qorunub səmimi göz yaşları axıtmalıyıq. Dəbə çevirmək olmaz bunu. Yoxsa statistika yazanlardan olarıq. 23 il ötdü. Nə olsun, yaralar sağalıbmı? Çox keçib? Əvvəlki tək yandırmır, yaxmır? Hə, 1992-ci ildə hələ dünyada olmayanlar bu gün yanımızdadı. Amma onlar da əllərindən gələni etməlidilər ki, beyinlərdə, qəlblərdə faciə statistikaya çevrilməsin. 613 nəfərin hər birinə ağlayaq. Hətta tanımasaq, adlarını bilməsək belə. Süngüyə taxılan südəmər körpəyə də, qarnı parçalanan hamilə qadına da, gözü önündə ailəsinə, namusuna təcavüz edilən əli-qolu bağlı kişiyə də, vücudu tankın tırtılları altında palçığa qarışan naməlum əsgərimizə də. Hər birinin ruhuna “Fatihə” oxuyaq. Mərhum Çingizin lentə aldığı kadrlara baxaq, yumruqlarımızı dırnaq ətə girənə qədər sıxaq... Və ağlayaq. Biz ki bilirik: bu ağlamaq o ağlamaqdan deyil. Bu zəiflikdən axan göz yaşı deyil. Biz ki Aşura məktəbinin, Kərbəla çölünün məzunlarıyıq. Qanımızda, DNT-mizdə xüsusi, bizə bəlli olmayan, ancaq Allahın bildiyi hüceyrələrmi, ya başqa şeylər var. Bir gün onlar cuşa gələcək. O torpaqlara, o yerlərə dönəcəyik. Qisasımızı alacağıq, almalıyıq. Düşmən qan ağlayacaq. Artıq bu olacaq statistika, statistik göstəricilər. Amma hətta onda belə faciəmizi unutmamalıyıq, faciəmizin statistikaya keçməsinə imkan verməməliyik. 613-ü 613 yerə bölüb 613 yas qurmalıyıq. Bir xalq, bir millət olaraq tarixin dəyirmanında üyüdülmək, statistik məlumata çevrilmək istəmiriksə.