Xəbər verdiyimiz kimi, bütün dünyanın səbirsizliklə nəticəsini gözlədiyi İranla “altılıq” ölkələri arasında gedən nüvə danışıqları tərəflərin razılaşma əldə edilməsi ilə sona çatıb. Danışıqlar bitər-bitməz bir çox aparıcı Avropa ölkələri və ərəb dünyası da bu prosesin nəticəsindən razı qaldıqlarını bildirmiş və bu razılaşmanı alqışlamışlar. İslam.az bu razılaşmanın İrana, Avropaya, regiondakı problemlərin həllinə və dünya iqtisadiyyatına nə kimi təsir göstərəcəyinə dair  suallarla politoloq Zərdüşt Əlizadəyə müraciət edib.

- İranla “altılıq” ölkələri arasında razılaşmanı necə dəyərləndirirsiniz?

- Mən bu məsələyə çox müsbət yanaşıram. Adətən tərəflər arasında dinc yollarla razılaşma tərəflərin qarşılıqlı güzəştləri əsasında olur. Bu, dinc razılaşmaya ən parlaq nümunədir. Bu, mərhələli razılaşmadır. Ola bilsin ki, bu razılaşmanın şərtləri uğurla həyata keçsin və hətta razılaşmanın miqyası daha da dərinləşsin, genişlənsin və İranla Qərb arasında olan ziddiyətlər də yumşalsın.

- Bu razılaşma İran tərəfinə nə verəcək?

- Bu, teokratik üsuli-idarəsinin böyük qələbəsidir. Uzun illərdir İran ətrafında dolanan müharibə təhlükəsi müvəqqəti də olsa sovuşdu. İran müstəqil dövlət kimi dinc məqsədlərlə nüvə proqramını inkişaf etdirmək hüququnun Qərb dövlətləri tərəfindən tanınmasına nail oldu. Cənab Zərifin İrana qayıdarkən xalq tərəfindən böyük coşqu ilə qarşılanması sübüt edir ki, İran xalqı bu razılaşmanı bəyənir.

Uranın zəngiləşdirilməsi məsələsinə gəldikdə, İran dəfələrlə elan edib ki, müstəqil bir dövlət kimi nüvə silahına malik olmağa can atmır. Və dəfələrlə bildirib ki, kütləvi qırğın silahının əldə edilməsi İslam dininə ziddir. Dinc insanların qırılması, qətlə yetirilməsi müsəlmanlar üçün ali məqsəd ola bilməz.

- Bu razılaşmadan Qərbin qazancı nə olacaq?

- Bu məsələdə Qərbdən müxtəlif dövlətlər iştirak edi. ABŞ Barak Obama dövründə belə bir siyasət yürütdü: hegemonluq siyasətindən tamamilə imtina etməyərək, bilavəsitə müharibələrdə iştirakı minimuma endirmək. Elə buna görə də ABŞ İraqdan əsas qoşunlarını çıxartdı, az qismini saxladı. 2014-cü ildən sonra Əfqanıstanda da az sayda qüvvələr saxlayacaqlar. 10.000 nəfər Əfqanıstan kimi böyük ölkə üçün heç nədir. Liviyaya da minimal sayda müdaxilə etdilər, yalnız təyyarələrlə bombaladılar, quru qoşunlarını döyüşə atmadılar. Suriyaya bilavasitə müdaxilə etmədilər, kənar qüvvələrdən istifadə etməklə, başqalarını qabağa verməklə proseslərə təsir göstərdilər. Özü müharibə axtarmır. O ki qaldı İrana, ABŞ komandirləri də, mütəfəkkirləri də, məmurları da dəfələrlə deyiblər ki, İran nə İraq, nə Suriya, nə də Liviyadır. ABŞ yaxşı bilir ki, İranla müharibə başlasa, çox böyük itkilərə məruz qalacaq. Elə buna görə də İslam Respublikası ilə sözügedən razılaşma ABŞ-a və Barak Obama adminstrasiyasına xeyir gətirdi. Bunu bütün Amerika tərəfdarları etiraf edir. Və özləri də deyiblər ki, bu razılaşma yekun razılaşma deyil. Çünki, İran üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirməsə, cəza tədbirləri yenidən tətbiq edilə bilər. Qərb İranın yüz milyard dollar miqdarında dondurulmuş aktivlərindən 7-8 milyardını azad edib. Bu da bir qazancdır. Və bundan sonra Avropa İttifaqı sanksiyalardan geri çəkilir, planlaşdırılan yeni sanksiyalar tətbiq edilməyəcək. Bu da İran üçün böyük bir mənfəətdir.

- İsrail və Səudiyyə bu razılaşma bəradə qənaətbəxş bir söz demədilər...

- Avropa İttifaqı kimi böyük bir qurum da İsrailin şıltaqlığından bezib. Yəni, təcavüzkar, başqa xalqa hücum edən, onun torpaqlarını özününküləşdirən, özbaşına məskunlaşan, onları əzən, aparteid siyasəti yürüdən bir dövlət hamını boğaza yığıb. Nə olsun ki, tarixdə nə vaxtsa, bunlara qaşı soyqırım edilib? Olub, hamı da etiraf edib, üzr istənilib, imtiyazlar verilib, başlarına oturdub ərəblərin hesabına torpaq da veriblər. İsrail bu məsələdə razılaşmalıdır və sakitləşməlidir. Amma o isə sakitləşmir və özünü çox azğın aparır. Bu da Avropanı təngə gətirib.

Təbii ki, Fransa kimi bəzi Avropa ölkələri ərəb - İsrail, yəhudi - müsəlman qarşıdurmalarından qazanc əldə edir. Lakin bütövlikdə İranla münasibətlərin normallaşması Avropanın xeyrinədir.

- Razılaşma əldə edilən günün səhəri dünya bazarında neftin qiyməti aşağı düşdü. Sizcə, bu razılaşma dünya iqtisadiyyatına müsbət təsir göstərəcəkmi?

- Bəli. Çünki, İran Avropa iqtisadiyyatı üçün mühüm olan neft, qaz mənbələrdən biridir. Əgər İran nefti sərbəst şəkildə Avropaya gəlsə, neftin və qazın qiyməti bir az da düşər. İran öz nəhəng qaz ehtiyatlarını Avropaya satmağa hazırdır. Avropa ABŞ-a görə İranla münasibətləri kəsmişdi. Münasibətlər yaxşılaşarsa, Avropa İrandan nəhəng mənfəətlər götürə bilər. Odur ki, bu razılaşma bütün tərəflərə xeyirlidir. Rusiyanın da bu məsələdə xeyiri var. Əlbəttə ki, Rusiyanın xarici siyasət konsepsiyasında bu razılaşmanın fikirləri öz əksini tapmışdır. Və razılaşma da Rusiyanın təklifi əsasında həyata keçirilmişdir.

- Bəzi körfəz dövlətləri, o cümlədən Qətər və Bəhreyn İranla “altılıq” ölkələrinin razılaşmasını alqışlayıblar. Hətta bunun regionda baş verən problemlərin həllində müsbət rol oynayacağını bildiriblər. İran həqiqətənmi regiondakı proseslərə təsir etmək qüdrətindədir?

- İran mühüm regional oyunçudur. “Şiə zolağı” deyilən bir yer var müsəlman dünyasında: bura İrand, İraq, Suriya, Livan, Fələstin, Bəhreyn, Yəmənin Havsa vilayəti, Səudiyyənin şərqi daxildir. Bu zolaq İranın təsiri daxilindədir və təbii ki, İranla sünni ərəb dövlətləri arasında münasibətlər yumşalanda bu ölkələrin daxilindəki şiələrlə sünnilər arasında münasibətlər yaxşılaşacaq. Onlar da buna ümid edirlər.